K. Marx, F. Engels - Η Γερμανική Ιδεολογία (Θέσεις για τον Feuerbach)

      
    *Στα πλαίσια της πάλης για το πραγματικό ξεπέρασμα του ιδεαλισμού οι Μαρξ και 'Ενγκελς υπεράσπιζαν τον πυρήνα της υλιστικής φιλοσοφίας του Φώϋερμπαχ και, ταυτόχρονα, έκαναν βαθειά ανάλυση της ασυνέπειας της, των ορίων της και της μεταφυσικής της.Ο Φώϋερμπαχ ενώ κατέβασε τον άνθρωπο από τον ουρανό στη γη, ωστόσο δεν μελέτησε τον πραγματικό άνθρωπο, δηλαδή τον άνθρωπο στις σχέσεις του με άλλους ανθρώπους.

    Οι ''Θέσεις για τον Φώϋερμπαχ'' αποτελούν μέρος της δίτομης εργασίας των Μαρξ και Ένγκελς ''Η Γερμανική Ιδεολογία'' και δημοσιεύονται σε δυο μορφές.Στην πρωτότυπη, όπως την έγραψε ο Μαρξ την άνοιξη του 1845, και στη μορφή που τους έδωσε ο Ένγκελς το 1888 όταν για πρώτη φορά τις δημοσίευσε.

      

       *Σημείωση με βάση την εισαγωγή της ρώσικης έκδοσης του 1956.

    ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΦΩΫΕΡΜΠΑΧ

                                                                                                               1. AD FEUERBACH

                                                                                                            

                                                                                                                                            I

       Το κύριο ελάττωμα κάθε υλισμού μέχρι τώρα (μαζί και του Φώϋερμπαχ) είναι ότι το εξωτερικό αντικείμενο, η πραγματικότητα, το αισθητό συλλαμβάνονται μονάχα με τη μορφή του Αντικειμένου ή της ενόρασης και όχι σαν αισθητή ανθρώπινη δραστηριότητα, σαν πρακτική, όχι υποκειμενικά.Να γιατί η ενεργητική πλευρά έχει αναπτυχθεί από τον ιδεαλισμό, σε αντίθεση προς τον υλισμό, αλλά μονάχα αφηρημένα, γιατί ο ιδεαλισμός δε γνωρίζει, φυσικά, την πραγματική, αισθητή δραστηριότητα, σαν τέτοια.Ο Φώϋερμπαχ θέλει αντικείμενα αισθητά, που να διακρίνονται πραγματικά από τα αντικείμενα της σκέψης, αλλά δεν εξετάζει την ίδια την ανθρώπινη δραστηριότητα σαν αντικειμενική δραστηριότητα.Γι' αυτό στην ''Ουσία του χριστιανισμού'' θεωρεί σαν αυθεντικά ανθρώπινη μονάχα τη θεωρητική δραστηριότητα, ενώ η πρακτική συλλαμβάνεται και προσδιορίζεται απ' αυτόν μονάχα στη βρόμικη ιουδαϊκή της εκδήλωση.Γι' αυτό δεν καταλαβαίνει τη σημασία της ''επαναστατικής'', της ''πρακτικά κριτικής'' δραστηριότητας.

II

     Το ζήτημα αν μπορεί να αποδοθεί στην ανθρώπινη σκέψη μια αντικειμενική αλήθεια, δεν είναι ζήτημα θεωρητικό, αλλά ζήτημα πρακτικό.Στην πράξη πρέπει να αποδείχνει ο άνθρωπος την αλήθεια, δηλαδή την πραγματικότητα και τη δύναμη, τη μη υπερβατικότητα της σκέψης του.Η συζήτηση για την πραγματικότητα ή τη μη πραγματικότητα μιας σκέψης, που είναι απομονωμένη από την πρακτική, είναι ένα καθαρά σχολαστικό ζήτημα.

III

      Η υλιστική θεωρία, ότι οι άνθρωποι είναι προϊόντα των περιστάσεων και της παιδείας, και ότι επομένως οι αλλαγμένοι άνθρωποι είναι προϊόντα άλλων περιστάσεων και διαφορετικής παιδείας,[1] ξεχνάει ότι οι άνθρωποι είναι ακριβώς εκείνοι που αλλάζουν τις περιστάσεις και ότι ο παιδαγωγός έχει κι αυτός ανάγκη να παιδαγωγηθεί.Γι' αυτό τείνει αναπόφευκτα να διαιρέσει την κοινωνία σε δυο μέρη που το ένα τους βρίσκεται πάνω από την κοινωνία (Λ.χ. στον Ρόμπερτ Όουενς)[2].

   Η σύμπτωση της αλλαγής των περιστάσεων και της ανθρώπινης δραστηριότητας ή αυτοαλλαγής μπορεί να εξεταστεί και να κατανοηθεί ορθολογικά μονάχα σαν επαναστατική πρακτική.

IV

    Ο Φώϋερμπαχ ξεκινάει από το γεγονός ότι η θρησκεία κάνει τον άνθρωπο ξένο προς τον εαυτό του, ότι ο κόσμος χωρίζεται σ' έναν κόσμο θρησκευτικό που τον έχει ο άνθρωπος στις παραστάσεις του[3] και έναν κόσμο κοσμικό[4].Η δουλειά του συνίσταται στο να αναλύσει το θρησκευτικό κόσμο στην κοσμική του βάση.Δεν βλέπει πως κι όταν ολοκληρώσει αυτή την εργασία, δε θα έχει ακόμα κάνει το βασικό[5].Το γεγονός, δηλαδή, ότι η κοσμική βάση αποσπάται από τον εαυτό της και σταθεροποιείται στα σύννεφα, αποτελώντας έτσι ένα αυτόνομο βασίλειο, μπορεί ακριβώς να εξηγηθεί μονάχα από την εσωτερική διάσπαση και την εσωτερική αντίφαση αυτής της κοσμικής βάσης.Πρέπει λοιπόν να καταλάβουμε πρώτα απ' όλα αυτή την τελευταία στην αντίφασή της[6] για να την επαναστατικοποιήσουμε ύστερα πρακτικά εξαλείφοντας την αντίφαση.Από τη στιγμή λοιπόν που έχουμε ανακαλύψει, λόγου χάρη, ότι η γήινη οικογένεια είναι το μυστικό της ουράνιας οικογένειας, θα πρέπει από κει και ύστερα να κάνουμε τη θεωρητική κριτική ακριβώς της πρώτης και θα πρέπει να την ανατρέψουμε πρακτικά.[7]

V

   Ο Φώϋερμπαχ, που δεν ικανοποιείται με την αφηρημένη σκέψη, επικαλείται την αισθητή αντίληψη.Αλλά δεν εξετάζει τον αισθητό κόσμο σαν πρακτική ανθρώπινα-αισθητή δραστηριότητα.

VI

    Ο Φώϋερμπαχ διαλύει τη θρησκευτική ουσία σε ανθρώπινη ουσία.Αλλά η ανθρώπινη ουσία δεν είναι μια αφαίρεση που ενυπάρχει μέσα στο απομονωμένο άτομο.Στην πραγματικότητα της, είναι το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων.

     Ο Φώϋερμπαχ, που δεν καταπιάνεται με την κριτική αυτής της πραγματικής ουσίας, είναι συνεπώς αναγκασμένος:

     1.Να κάνει αφαίρεση της πορείας της ιστορίας και να κάνει το θρησκευτικό πνεύμα ένα πράγμα αναλλοίωτο, που υπάρχει από μόνο του, υποθέτοντας ότι υπάρχει ένα ανθρώπινο άτομο αφηρημένο, απομονωμένο.

     2.Να εξετάζει, συνεπώς, το ανθρώπινο[8] ον αποκλειστικά σα ''γένος'', σαν εσωτερική βουβή γενικότητα, που συνδέει με καθαρά φυσικό τρόπο τα πολυάριθμα άτομα. 

VII

    Γι' αυτό το λόγο ο Φώϋερμπαχ δε βλέπει ότι το ''θρησκευτικό πνεύμα'' είναι το ίδιο ένα κοινωνικό προϊόν και ότι το αφηρημένο άτομο που αναλύει ανήκει στην πραγματικότητα[9] σε μια καθορισμένη κοινωνική μορφή.

VIII

    Κάθε[10] κοινωνική ζωή είναι ουσιαστικά πρακτική.Όλα τα μυστήρια που εκτρέπουν τη θεωρία προς το μυστικισμό βρίσκουν την ορθολογική τους λύση στην ανθρώπινη πρακτική και στην κατανόηση αυτής της πρακτικής.

IX

    Το ανώτερο αποτέλεσμα που πετυχαίνει ο ενορατικός υλισμός, δηλαδή ο υλισμός που δεν κατανοεί τη δραστηριότητα των αισθήσεων σαν πρακτική δραστηριότητα, είναι η αντίληψη των απομονωμένων ατόμων και της ιδιωτικής κοινωνίας.[11]

X

     Η άποψη του παλιού υλισμού είναι η ''ιδιωτική κοινωνία''.Η άποψη του καινούργιου υλισμού είναι η ανθρώπινη κοινωνία, ή η κοινωνικοποιημένη ανθρωπότητα.[12]

XI

    Οι φιλόσοφοι έχουν απλώς εξηγήσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους,[13] αυτό που έχει σημασία είναι να τον αλλάξουμε.

  

    Υποσημειώσεις:

   [1].Το χειρόγραφο του Μαρξ λέει εδώ απλώς: η υλιστική θεωρία της αλλαγής των περιστάσεων και της παιδείας ξεχνάει...''.Ο Ένγκελς έχει διευκρινίσει τη σκέψη.

    [2].Η φράση στην παρένθεση προστέθηκε από τον Ένγκελς.

    [3].Η διευκρίνηση προστέθηκε από τον Ένγκελς.

    [4].Ο Ένγκελς λέει ''πραγματικό''.

    [5].Η φράση προστέθηκε από τον Ένγκελς.

    [6].Το κείμενο του Μαρξ βάζει τις δυο αυτές ενέργειες στο ίδιο πλάνο.

  [7].Ο Μαρξ γράφει: ''θα πρέπει να εξαφανίσουμε την πρώτη στο επίπεδο της θεωρίας και της πρακτικής''.

    [8].Το επίθετο το έχει προσθέσει ο Ένγκελς.

    [9].Ο Ένγκελς έχει προσθέσει τις λέξεις ''στην πραγματικότητα''.

    [10].Ο Ένγκελς λέει απλώς ''η κοινωνική ζωή''.

    [11].Ο Ένγκελς γράφει: ''η αντίληψη των απομονωμένων ατόμων στην ''ιδιωτική κοινωνία''.*

*Με τις λέξεις ''ιδιωτική κοινωνία'' μεταφράσαμε τον όρο ''BURGERLICHE GESELLSCHAFT'' (γαλλικά: SOCIETE CIVILE).

    [12].Ο Ένγκελς εδώ έχει υπογραμμίσει το ''ανθρώπινη'' και έβαλε σε εισαγωγικά το ''ιδιωτική''.

    [13].Ο Ένγκελς είχε εδώ προσθέσει το ''αλλά''.