Fredric Jameson - Η πολιτιστική πραγμοποίηση καί το μεταμοντέρνο ως «ανακούφιση»

Ολ’ αυτά φωτίζονται πολύ διαφορετικά υπό το πρίσμα της συγχρονικότητας: η αίσθηση του μοντέρνου που έχουν οι μεταμοντέρνοι άνθρωποι θα μας λέει πλέον περισσότερα για το ίδιο το μεταμοντέρνο απ'ότι για το σύστημα το όποιο ανέτρεψε για να πάρει τη θέση του. Ωστόσο, εάν ο μοντερνισμός αντιλαμβάνεται εαυτόν ως μεγάλη επανάσταση στο πεδίο της πολιτιστικής παραγωγής, το μεταμοντέρνο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ανανέωση της παραγωγής καθ’ εαυτής μετά από δεκαετίες σκλήρυνσης μέσα στη σκο­τεινιά νεκρών μνημείων. [..]

Ένας άλλος ορισμός της πραγμοποίησης, πού έχει παίξει σημαντικό ρόλο τα τελευταία χρόνια, είναι η «εξάλειψη του ίχνους της παραγωγής» από το ίδιο το αντικείμενο ως παραγόμενο εμπόρευμα. Πρόκειται για την οπτική γωνία του καταναλωτή στο όλο ζήτημα: υποδηλώνει την ιδιαίτερη εκείνη ενοχή από την οποία απαλλάσσονται οι άνθρωποι όταν δεν μπορουν πλέον να φέρουν στη μνήμη τους την εργασία που ενσωματώθηκε στα παιχνί­δια ή τα επιπλά τους. Και πράγματι, όλος ο αντικείμενος κόσμος γύρω μας, οι τοίχοι μας και το προστατευτικό πλέγμα των αποστάσεων και της σχετι­κής σιωπής άλλο σκοπό δεν έχουν από το να μας κάνουν να ξεχάσουμε για λίγο εκείνους τους αναρίθμητους άλλους· τι δουλειά έχεις να σκέφτεσαι τις γυναίκες του Τρίτου Κόσμου κάθε φορά που βάζεις μπρός το πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένου, ή να φέρνεις στο μυαλό σου όλους εκείνους των χαμηλών κοινωνικών τάξεων με τις στερημένες ζωές τους την ώρα που αποφασίζεις να καταναλώσεις ή να χρησιμοποιήσεις τα όσα άλλα προϊόντα πολυτελείας τυχόν διαθέτεις; Θα ’ταν σαν ξένες φωνές, βουητό στο κεφάλι σου και, εδώ που τα λέμε, θα παραβιαζόταν ο εσώτερος χώρος της ιδιωτι­κής σου ζωής, προέκταση του σώματός σου. 

Οπότε για μια κοινωνία που θέλει να λησμονήσει τα περί τάξεων, η πραγμοποίηση στην καταναλωτική αυτή παραλλαγή της είναι όντως πολύ λειτουργική* ο καταναλωτισμός ως κουλτούρα ενέχει, βεβαίως, πολύ περισσότερα από αυτή την «έξάλειψη», η οποία, όμως, δεν παύει να συνιστά την απαραίτητη προϋπόθεση όλων των υπολοίπων. Η πραγμοποίηση της ίδιας της κουλτούρας είναι, προφανώς, ζήτημα κάπως διαφορετικής τάξεως, εφ’ όσον τα αντίστοιχα προϊόντα είναι «ενυπόγραφα»· καί οταν καταναλώνουμε κουλτούρα, δέν έχουμε καμία ανάγκη, ούτε καν διάθεση, να ξεχάσουμε τον ανθρώπινο παραγωγό Τ.Σ. Έλιοτ ή Μάργκαρετ Μίτσελ ή Τοσκανίνι ή Τζακ Μπέννυ ή ακόμα Σαμ Γκολντγουιν ή Σεσίλ ντε Μιλ. Η πραγμοποίηση στην οποία θα ήθελα να επιμείνω, σε σχέση με τον κόσμο αυτό των πολιτιστικών προϊόντων, είναι ο παράγοντας που γεννά τον ριζικό διαχωρισμό μεταξύ καταναλωτών και παραγωγών. Ο όρος ειδίκευση είναι πολύ αδύναμος και ελάχιστα διαλε­κτικός προκειμένου να καταδηλώσει τον παράγοντα αυτόν· παίζει, όμως, σημαίνοντα ρόλο στην καλλιέργεια και τη διαιώνιση της βαθιάς πεποίθησης του καταναλωτή ότι η παραγωγή του εν λόγω προϊόντος —η οποία αποδίδεται βεβαίως σε. ανθρώπινα όντα— ξεπερνάει, παρ’ ολ’ αυτά, τα όρια της φαντασίας του καθενός μας· στη διαδικασία της παραγωγής αυτής ο κατα­ ναλωτής ή χρήστης ουδόλως μετέχει κοινωνικά. 

Από αυτή την άποψη έχουμε κάτι σαν την εντύπωση που δημιουργούν οι διανοούμενοι και το έργο τους σε μη διανοουμένους ή στα μέλη των ασθενέστερων κοινωνικών τάξεων: τους βλέπεις επί το έργον και δεν μοιάζει και τόσο δύσκολο, πλην όμως, όσο ειλικρινά και αν προσπαθήσεις, δεν αντιλαμβάνεσαι περί τίνος ακριβώς πρόκειται, δεν καταλαβαίνεις το λόγο για τον οποίο οι άνθρωποι αυτοί κάθονται και κάνουν αυτό που κάνουν, άσε που ποτέ δεν είσαι σίγουρος ότι έχεις συλλάβει σωστά αυτό που κάνουν. Κλασική περίπτωση γκραμσιανής υποτέλειας: βαθύ αίσθημα κατωτερότητας αντίκρυ στο άλλο του πολιτισμού, του οποίου δευτερογενείς παρενέργειες συνιστούν οι εκρήξεις οργής ή αντιδιανοουμενισμού, η εργατιστική περιφρόνηση ή ο φαλλοκρατισμός τύπου μάτσο, αντιδράσεις που μεταφέρονται στον διανοούμενο, ξεκι­νώντας όμως πρωτίστως από την κατωτερότητα του καθενός. Η πρότασή μου είναι ότι αυτό που σήμερα αισθανόμαστε γενικότερα απέναντι στην κουλτούρα είναι ένα είδος τέτοιας ακριβώς υποτέλειας — εδώ και κάμποσα χρόνια, ο Γκούντερ Άντερς, σε κάπως διαφορετικό πλαίσιο, το αποκάλεσε προμηθεϊκή αιδώ, προμηθεϊκό σύμπλεγμα κατωτερότητας απέναντι στη μηχανή.